W okresie okupacji niemieckiej polskie podziemie, w tym działające w jego ramach oddziały partyzanckie, oprócz broni i żywności nie były w stanie skutecznie funkcjonować bez jeszcze jednej rzeczy - map. W latach 1940-1943 wraz z wzmagającym się oporem wobec okupanta stale rosło zapotrzebowanie na nie. W 1943 r. zużycie doszło do 5 tys. egzemplarzy miesięcznie, co rocznie dawało zawrotną liczbę 60 tysięcy.
Już od 1940 r. kierownictwo Związku Walki Zbrojnej podejmowało działania zmierzające do pozyskania różnymi środkami map zarówno niemieckiej, jak i własnej produkcji. Zalążek zasobu kartograficznego stanowiły mapy schowane przez mjr. Stanisława Thurzę we wrześniu 1939 r., uzupełniane zakupami, kradzieżami na Niemcach, jak również zrzutami alianckimi. Nadal jednak nie pokrywało to rosnącego zapotrzebowania.
Przełom w pracy pionu kartograficznego nastąpił na samym początku 1943 r., gdy 1 stycznia ppłk Mieczysław Szumański objął funkcję szefa utworzonej wówczas Służby Geograficznej Komendy Głównej AK o kryptonimie "Schronisko". Szumański był przedwojennym oficerem Wojska Polskiego o rodowodzie legionowym, uczestnikiem wojny polsko-bolszewickiej, za którą został odznaczony Orderem Virtuti Militari. W okresie międzywojennym pracował w Wojskowym Instytucie Geograficznym (WIG), który był jedną z niewielu instytucji w kraju odpowiedzialnych za wydawanie map topograficznych na potrzeby wojska, administracji państwowej, turystyki i nauki. Cechowały się one wysoką jakością wykonania i precyzyjnością, zdobywając uznanie na arenie krajowej i międzynarodowej. Szumański od 1928 r. kierował Oficerską Szkołą Topografów, działającą przy WIG-u. W trakcie wojny obronnej Polski walczył w szeregach Armii "Lublin". W październiku 1939 r. został internowany na Węgrzech i trafił do obozu Nagykanizsa. Udało mu się uciec z niego w sierpniu 1941 r., po czym powrócił do okupowanej Warszawy.
W listopadzie 1941 r. włączył się w działalność konspiracyjną, w której posługiwał się pseudonimami "Biały", "Bury", "Dyrektor". Ze względu na swoje przedwojenne zaangażowanie w prace WIG-u został przydzielony do Oddziału IV (Kwatermistrzowskiego) Komendy Głównej ZWZ-AK, do dwuosobowej komórki dr. Edwarda Ruhla ps. "Gozdawa" zajmującej się dotychczas kwestiami zaopatrzenia w mapy. W połowie 1942 r. płk Zygmunt Miłkowski "Denhoff" zlecił mu stworzenie Służby Geograficznej Armii Krajowej. Szumański poprosił wówczas o cztery miesiące na zastanowienie i rozeznanie w zakresie możliwości zorganizowania takiej służby. Jak przytaczał w nieopublikowanym, lecz powstałym po wojnie opracowaniu, stał za tym ogrom wyzwań, który sprawiał, że zadanie to było bardzo trudne w realizacji. Dotyczyło to m.in. znalezienia odpowiednich osób do pracy, które oprócz stosownego wykształcenia, można było w warunkach konspiracyjnych obdarzyć pełnym zaufaniem. Drugi zasadniczy problem, jaki stanął przed organizującym służbę ppłk. Szumańskim, dotyczył pozyskania stosownych narzędzi i materiałów do pracy. Po czterech miesiącach ppłk. Szumańskiemu udało mu się skompletować zespół, w skład którego weszło dwóch dyplomowanych geografów, pięciu oficerów byłego WIG-u, dwóch techników wyspecjalizowanych w powielaniu map oraz geodeta, fotogrametr oraz mechanik. Część pracowników, w szczególności technicznych, rekrutowała się z samodzielnej komórki konspiracyjnej, która powstała w przejętym przez Niemców WIG-u. Struktura "Schroniska" obejmowała referaty: topograficzny, kartograficzny, geologiczny, fotogrametryczny oraz zaplecze reprodukcyjne, stanowiące jedno z najlepiej zorganizowanych zapleczy technicznych Polskiego Państwa Podziemnego.
Oprócz tego "Schronisko" stworzyło sieć zakonspirowanych składnic map, punktów przerzutowych i drukarni, do których należały drukarnia Braci Cukrzyńskich przy ul. Marszałkowskiej 71, drukarnia "Nowego Kuriera Warszawskiego" "Drück" oraz drukarnia kierowana przez Jana Kropidłowskiego, mieszcząca się przy ul. Emilii Plater w Warszawie. Jednostka kierowana przez ppłk. Szumańskiego pozyskiwała oraz reprodukowała mapy, prowadziła wywiad topograficzny, a także przygotowywała specjalistyczne opracowania kartograficzne dla potrzeb Armii Krajowej. W szczytowym okresie w pracach "Schroniska" brało udział kilkadziesiąt osób.
Przykładem efektów działalności "Schroniska" było przygotowanie szczegółowej mapy Warszawy i okolic w skali 1:25 000, opracowanej na podstawie przedwojennych map i uzupełnionej o aktualne rozpoznanie niemieckich obiektów wojskowych. Wydrukowana konspiracyjnie mapa, oznaczona skrótem "BOM" od pseudonimów jej twórców ("Bury" - ppłk Mieczysław Szumański, szef Służby Geograficznej AK; "Ogończyk" - por. Stanisław Twardowski, szef zakładów reprodukcyjnych; "Maks" - Czesław Śmieciński, drukarz) odegrała istotną rolę w planowaniu działań Powstania Warszawskiego.
1 sierpnia 1944 r. ppłk Szumański spotkał się ze współpracownikami przy ul. Chłodnej 20 w Warszawie. Podjęto tam decyzję o podzieleniu się na dwie grupy, których zadaniem było zaopatrywanie oddziałów powstańczych w mapy. Niektórzy członkowie "Schroniska", mający już wcześniej przydziały bojowe, wzięli bezpośredni udział w walkach.
Podpułkownik Szumański w trakcie powstania w wyniku nieprzyjacielskiego ostrzału został ranny. Po upadku zrywu znalazł się w niewoli niemieckiej, którą spędził pod fałszywym nazwiskiem w oflagu II C Woldenberg. Niemcy do końca nie zdołali odkryć jego prawdziwej tożsamości. W maju 1945 r. powrócił do Warszawy. Podjął wówczas decyzję o wyjeździe wraz z synem Jerzym - także byłym powstańcem warszawskim - na Ziemie Odzyskane, do Wrocławia. Tam zaangażował się w działalność podziemia antykomunistycznego, organizując struktury Delegatury Sił Zbrojnych, a następnie Zrzeszenia "Wolność i Niezawisłość" na Dolnym Śląsku.
W lipcu 1946 r. zagrożony aresztowaniem przez funkcjonariuszy komunistycznego aparatu represji, za zgodą prezesa Zarządu Głównego WiN płk. Franciszka Niepokólczyckiego, zdecydował się rozwiązać podległy mu Okręg Wrocław "Wschód" WiN i wyjechać z synem na Zachód. W październiku 1946 r. przez Czechosłowację i Austrię obaj trafili do Niemiec, gdzie wstąpili do 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej. Po zdemobilizowaniu jednostki w 1947 r. Szumańscy osiedlili się we Francji.
Podpułkownik Mieczysław Szumański znalazł w Paryżu zatrudnienie w Institut national de l'information géographique, gdzie kontynuował działalność naukową, aktywnie uczestnicząc w życiu polskich środowisk kombatanckich i emigracyjnych. Zmarł we Francji 29 IV 1973 r., pozostawiając liczne opracowania z zakresu geografii wojskowej i historii najnowszej. W listopadzie 2023 r. został patronem 22 Wojskowego Ośrodka Kartograficznego w Komorowie pod Warszawą.
Literatura:
B. Balbus, Szumański Mieczysław, "Zeszyty Historyczne WiN-u", nr 13, 1999, s. 275-277.
B. Krassowski, Polska Kartografia Wojskowa 1918-1945, Warszawa 1974.
J. Szumański, Szumańscy. Kronika rodzinna, Nysa 2019 (praca udostępniona przez autora).
M. Szumański, Wojskowe prace geograficzne Armii Krajowej, 11.06.1955 (skan maszynopisu z archiwum domowego Jerzego Szumańskiego, udostępniony przez Jacka Szumańskiego).
L. Butowski, W cieniu map i historii - wspomnienie o podpułkowniku Mieczysławie Szumańskim (1896-1973), "Przegląd Geograficzny", nr 3/97, 2025, s. 343-346.
M. Gałęzowski, Szumański Mieczysław Leon Ludwik (1896-1973), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XLIX, Kraków-Warszawa 2013, s. 318-321.
Na zdjęciu: Por. Mieczysław Szumański otrzymuje krzyż Virtuti Militari od gen. Józefa Hallera
Zdjęcia za: J. Szumański, Szumańscy. Kronika rodzinna, Nysa 2019.
