Rewolwer Nagant - zaprojektowany w Belgii, używany przez carskich i sowieckich żołnierzy, przedwojenną polską policję oraz partyzantów w Wietnamie. Ceniony za celność, niezawodność i prostotę, znalazł się w wyposażeniu rewolucjonistów szturmujących Pałac Zimowy, polskich żołnierzy w ZSRS oraz Armii Ludowej.
Nazwa rewolweru pochodzi od nazwiska jego konstruktorów, belgijskich inżynierów Émile'a i Leona Nagantów, którzy opatentowali go w 1894 roku, wprowadzając wyróżniającą się konstrukcję.
Najważniejszą jego cechą jest gazoszczelność - właściwość rzadko jeszcze spotykana na przełomie wieków. Specjalna konstrukcja sprawia, że bębenek po naciśnięciu spustu przesuwa się do przodu i styka z lufą, a krawędź łuski, w której schowany jest pocisk, wsuwa się do lufy, co uszczelnia połączenie. Dzięki temu przy wystrzale nie dochodzi do przedmuchu gazów (nie wydostają się one na boki, tylko zwiększają ciśnienie, z jakim wyrzucany jest nabój), co zmniejsza straty energii i prędkości. Mimo obiecujących teoretycznych założeń i sprawnego mechanizmu nie zapewnia to oszałamiających wyników - badania pokazały, że dzięki temu prędkość pocisku zwiększona jest zaledwie o 2%.
Ponadto gazoszczelność rewolweru Nagant ma też jedną wadę. Gazy prochowe, które nie mają jak wydostać się na zewnątrz, rozpychają łuskę, która utyka w bębenku. Zazwyczaj wystarczy samodzielnie wypchać ją za pomocą dołączonego prętowego rozładownika, ale zdarzało się, że potrzebna była pomoc rusznikarza.
Pozbycie się łusek i uzupełnienie magazynka spowalnia dodatkowo konstrukcja bębenka. Jest on obrotowy, niewychylny, a sam rewolwer niełamany, więc bębenek trzeba obracać ręcznie, wkładając kolejno naboje. Wpływa to na szybkostrzelność, która w przypadku Naganta wynosi jedynie ok. 14 strzałów na minutę.
Rewolwer ma niewielką masę (naładowany - 880 g) i przeznaczony jest do walki na krótkie dystanse, do ok. 50 metrów.
Pierwszym krajem, który zainwestował w import Nagantów, była carska Rosja. Wygrał on konkurs na broń boczną dla oficerów, zastępując dotychczas używane rewolwery Smith & Wesson. Próby poligonowe w 1895 roku wypadły pomyślnie, więc broń (wz. 1895) została przyjęta jako uzbrojenie dowódców armii. Z początku dostarczały ją zakłady Fabrique d'Arms Nagant Frère w belgijskim Liège, a po trzech latach produkcję na licencji rozpoczęła rosyjska Fabryka Broni w Tule.
Rewolwer występował z początku w dwóch wersjach - podoficerskiej i oficerskiej. Różnica tkwiła w systemie spustowym: w pierwszej wersji był on podwójny (przed kolejnym strzałem trzeba było ręcznie napiąć kurek), w drugiej - pojedynczy (działał automatycznie). Później zrezygnowano z produkcji wersji podoficerskiej.
Jeszcze większą popularność Naganty zyskały wśród bolszewików i w Rosji Sowieckiej. To z nimi w rękach szturmowano chociażby Pałac Zimowy podczas rewolucji październikowej 1917 r. W lekko zmienionej formie - pomniejszonej i z tłumikiem - były używane również przez sowieckie organy bezpieczeństwa Czeka i NKWD. Mimo że od połowy lat 30. w Armii Czerwonej zastępowano już Naganty samopowtarzalnymi pistoletami Tokariewa, to ich produkcja rozwijała się dalej.
Rewolwery znalazły się też w wyposażeniu armii norweskiej, szwedzkiej, greckiej, brazylijskiej, serbskiej czy luksemburskiej. Produkowane były w Hiszpanii, Norwegii i USA. Znane były także w odradzającej się Polsce.
W latach 1918-1923 Naganty produkcji rosyjskiej były używane w Wojsku Polskim, lecz bez większego powodzenia. Inaczej było natomiast w policji.
W nowo powstałej II RP, złożonej z różniących się od siebie terenów po trzech zaborcach, należało stworzyć jeden, ujednolicony organ bezpieczeństwa publicznego. Powstała więc Policja Państwowa. Sytuacja finansowa kraju nie stwarzała jednak możliwości odpowiedniego uzbrojenia wszystkich funkcjonariuszy. Do służby przyjmowano z początku tylko mężczyzn, którzy dysponowali własną bronią. Posługiwano się tym, co zostało z dawnych lat lub co zdobyto podczas wojny.
Gdy sytuacja w kraju nieco się poprawiła, zdecydowano się w końcu na ujednolicenie uzbrojenia policyjnego, w tym broni krótkiej. W tym celu, we wrześniu 1927 roku, wśród funkcjonariuszy przeprowadzono ankietę, która miała wyłonić faworyta wśród używanej przez nich broni palnej.
Zwyciężył siedmiostrzałowy Nagant z samonapinaniem. Jego wspomniane wcześniej wady uznano za mało znaczące w porównaniu z zaletami, takimi jak prosta budowa, celność i pewność w działaniu. Zdecydowano więc, że stanie się on podstawowym uzbrojeniem Policji Państwowej.
Decyzja Komendy Głównej Policji o zamówieniu 30 000 rewolwerów i 3 milionów sztuk amunicji zapadła 8 lutego 1929 roku. Zainteresowane ich zakupem było również Ministerstwo Poczty i Telegrafu oraz służby ochronne banków.
Przetarg na produkcję Naganta odbył się w styczniu 1930 roku, a wziąć w nim udział mogły tylko fabryki na terenie Polski. Wygrała Fabryka Broni w Radomiu, wchodząca w skład Państwowych Wytwórni Uzbrojenia, która zakupiła linię produkcyjną i niezbędne materiały od podupadającej już belgijskiej wytwórni.
Do oryginalnego projektu wprowadzono parę zmian - m.in. zmniejszono wagę, skrócono lufę i użyto charakterystycznej dla polskiej broni krótkiej ciemnoniebieską oksydę. Tak powstał polski Nagant wz. 30. W latach 1931-1935 Fabryka Broni w Radomiu wyprodukowała ok. 7100 rewolwerów.
Tempo produkcji okazało się wolniejsze niż zakładano, więc policja zmniejszyła zamówienie do 15 700 sztuk. Wytwarzano go do początku 1937 roku, a liczba egzemplarzy osiągnęła 19 000. Prawdopodobnie do polskiej fabryki spłynęło też zamówienie od Jugosławii na około 30 000 sztuk.
Od 1943 roku Naganty były wykorzystywane przez Wojsko Polskie formowane w ZSRS, np. przez 1 Polską Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Dostarczały je dodatkowo uruchomione w 1942 roku Zakłady Mechaniczne w Iżewsku. Liczba tych rosyjskich rewolwerów do 1945 roku osiągnęła liczbę 2,6 milionów sztuk.
Po II wojnie światowej Naganty przez krótki czas, do lat 50., pozostały jako etatowe wyposażenie Armii Ludowej. Stanowiły broń boczną oficerów i dowódców, choć trafiały też do żołnierzy niższego szczebla.
Opracowano też sportową wersję rewolweru, a w latach 70. - służącą do tresury psów milicyjnych, oswajającą je z hukiem wystrzałów.
Wycofywane z Armii Czerwonej Naganty trafiały nawet do partyzantów walczących w wojnie wietnamskiej, choć niektóre rosyjskie pododdziały posługiwały się nimi jeszcze w latach 80.
Z relacji jego użytkowników wynika, że jest lekki, celny, niezawodny i stanowi dobrą broń do walki z małej odległości. Dlatego też uznano go za jeden z lepszych rewolwerów swojego typu.
W Muzeum Armii Krajowej znajdują się dwa rewolwery Nagant wz. 1895 - egzemplarz powstały w 1920 roku w Tule, prezentowany na stałej wystawie "Kanadyjska kolekcja broni dr. Stanisława Wcisły", oraz wyprodukowany w 1944 roku w Iżewsku, przekazany przez Komendę Wojewódzką Policji w Krakowie.
Dane techniczne:
kaliber: 7,62 mm
masa (bez nabojów): 0,75 kg
długość broni: 230 mm
długość lufy: 114 mm
pojemność bębenka: 7 naboi
prędkość początkowa pocisku: ok. 280 m/s
energia początkowa: ok. 270 J
najwyższy celownik: 50 m
donośność: ok. 700 m
[za: Zbigniew Gwóźdź, Piotr Zarzycki, Polskie konstrukcje broni strzeleckiej, Warszawa 1993, s. 76]
Bibliografia:
https://www.1939.pl/uzbrojenie/sowieckie/bron-strzelecka/rewolwer-nagant/index.html
https://www.youtube.com/watch?v=z5Y9HEvsPmU
https://pl.wikipedia.org/wiki/Rewolwer_Nagant_wz._1895#cite_note-bro%C5%84-1
Zbigniew Gwóźdź, Piotr Zarzycki, Polskie konstrukcje broni strzeleckiej, Warszawa 1993, s. 71-76.
Zdzisław Walczak, Rewolwer nagant wz. 1895, Warszawa 1981.
