Jednym z głównych elementów działań niemieckiego okupanta przeciwko narodowi polskiemu, była walka z elitami i ich likwidacja fizyczna, przede wszystkim chodziło tu o inżynierów, lekarzy oraz kadrę dydaktyczną wyższych uczelni, pracowników naukowych oraz nauczycieli.
Jednym z symboli tych działań był dzień 6 listopada 1939 roku. Niemcy wówczas aresztowali 183 profesorów krakowskich uczelni (Uniwersytetu Jagiellońskiego 155 osób, Akademii Górniczej 22 osoby i Akademii Handlowej 3 osoby) i wywieźli ich do obozów w Sachsenhausen-Oranienburgu. Jest to najbardziej wyrazisty obraz walki niemieckiego okupanta ze szkolnictwem polskim i zarazem obrazującym skalę strat, jakie nauczycielstwo i inteligencja polska poniosło w trakcie II wojny światowej. Był to jednak tylko początek, a raczej najbardziej znany przejaw działań na tym polu.
W cieniu tej tragedii nadal pozostaje druga tego typu akcja, która miała miejsce też w Krakowie, dokładnie 3 dni później 9 listopada 1939 roku, a nazwana została Zweite Sonderaktion Krakau. Objęła 120 osób, w tym przede wszystkim inteligencję oraz urzędników i nauczycieli. I to właśnie te dwie akcje niemieckich oprawców są głównymi "bohaterami" niniejszej publikacji.
Jednocześnie mówiąc o nich nie można tu jednak nie przypomnieć o podobnych działaniach wymierzonych w polską inteligencję, nie tylko nauczycieli, które Niemcy przeprowadzili w całej Polsce. I tu mowa Częstochowie, czyli Częstochowa-Sonderaktion (9-11 XI 1939 r., 90 osób aresztowano), Lublinie - Sonderaktion Lublin (XI 1939 r., 70 osób aresztowano) w regionie łódzkim - Intelligenzaktion Litzmannstadt I Sonderfahndungsbuch Polen (1939-1940, główne aresztowania 9-11 XI, egzekucje 21-30 XI i dalsze do wiosny 1940 roku, ponad 2000 ofiar), czy Mazowszu - Intelligenzaktion Masovien (przełom 1939-1940 r., 6700 ofiar).
Warto zaznaczyć, że nie były one pierwsze, poprzedzały je przeprowadzone już zaraz po wybuchu wojny w trakcie działań zbrojnych we wrześniu 1939 roku represje wobec elit w Poznaniu - Intelligenzaktion Posen (IX 1939 r., 2000 ofiar) na Pomorzu - Intelligenzaktion Pomeranien (IX 1939-IV 1940, od 30 do 40 tysięcy ofiar), czy na Śląsku - Intelligenzaktion Schleisen (1939-1940, 2 tysiące ofiar). Były to szerokie działania jakie Niemcy podjęli w ramach akcji "Inteligencja" (Innteligenzaktion) i Nadzwyczajnej Akcji Pacyfikacyjnej (Ausserordentliche Befriedungsaktion, zwanej też akcją A-B), od września 1939 roku do lipca 1940 roku.
Lata 1939-1940 to nie koniec, tuż po napaści na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku, Niemcy dokończyli to czego nie zdążyli na Kresach Wschodnich dokonać sowieccy przedstawiciele NKWD. Najbardziej wymowne przejawy tych działań to mord profesorów lwowskich 4 lipca 1939 roku (37 ofiar w tym 21 profesorów z Uniwersytetu Jana Kazimierza i Politechniki Lwowskiej wraz z rodzinami), mord w Czarnym Lesie - egzekucja polskiej inteligencji ze Stanisławowa (14-15 VIII 1941 r., ok. 250 ofiar) oraz mord krzemieniecki - inteligencji z Krzemieńca (28-30 lipca 1941 r., ponad 30 ofiar). Niniejsze akcje pokazują zaledwie niewielką część strat inteligencji polskiej i stanowią prezentację najbardziej spektakularnych zbrodni popełnionych przez Niemców na polskich elitach intelektualnych i nauczycielskich. Jest to także tło do głębszego ukazania Sonderaktion Krakau a następnie Zweite Sonderaktion Krakau przy okazji przytaczając świadectwa świadków i uczestników tych wydarzeń.
Dnia 3 listopada 1939 roku Obersturmbaunnführer (podpulkownik) Bruno Müller wezwał do siebie rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. Tadeusza Lehra-Spławińskiego i poprosił o urządzenie dla profesorów jego odczytu na temat stosunku III Rzeszy Niemieckiej do spraw nauki. Po bardzo kurtuazyjnej wizycie i uzgodnieniu terminu na 6 listopada 1939 roku Müller z asystą essesmanów pojawił się na Uniwersytecie. Wszedł do sali numer 66 im. Mikołaja Kopernika w Colegium Novum i tam miał wygłosić niniejszy wykład. Wchodzący do Colegium profesorowie byli legitymowani. A sam teren został otoczony przez oddziały SS. Müller tak miał rozpocząć swe przemówienie do profesorów jak podaje Bolesław Majewski na podstawie wspomnień profesora Gwiazdomorskiego: "Moje Panie i Panowie! Przez to, że usiłowaliście pracować po zakładach oraz prowadzić egzaminy, nie pytając nas o pozwolenie daliście dowód, że nie orientujecie się w sytuacji, w jakiej Uniwersytet się obecnie znajduje. Wasze otwarcie Uniwersytetu jest aktem złośliwym i wrogim względem Rzeszy Niemieckiej. Zresztą Uniwersytet Jagielloński był zawsze centrum propagandy antyniemieckiej. Uważajcie się za aresztowanych. Zostaniecie przewiezieni do obozu jeńców. Proszę by Panie wyszły. Sądzę, ze Pan rektor zechce pochód otworzyć". Następnie miały miejsce dalsze wydarzenia, popychani kolbami karabinów profesorowie byli wyprowadzani przez SS. Wywołano profesora Jana Stanisława Olbrychta, lekarza, który został zwolniony ponieważ był potrzebny policji niemieckiej. Essesmani rozbiegli się po całym gmachu aresztując tez inne osoby. W tym dniu także profesorowie Akademii Górniczej mieli swoje pierwsze spotkanie w sali posiedzeń wydziału filozoficznego i zostali również aresztowani przez Niemców. W sumie jak wyżej było już napisane aresztowano 183 profesorów.
Aresztowanych przewieziono do więzienia na Montelupich a następnie do koszar 20 Pułku Piechoty przy ulicy Mazowieckiej (obecnie są to koszary 16 Batalionu Powietrznodesantowego, ulica Wrocławska). 9 listopada, gdy podjęto kolejną akcję przeciw inteligencji w Krakowie wywieziono profesorów do Wrocławia. Warto przypomnieć, że z aresztu w koszarach przy ulicy Mazowieckiej zwolniono profesora Zolla Fryderyka, byłego rektora UJ, jako członka Akademii Prawa Niemieckiego. Zwolniono też chorych profesorów Ciechanowskiego Stanisława (specjalistę od anatomii) oraz Wilkosza Witolda (matematyka), a także Kleczkowskiego (specjalistę z zakresu germanistyki). Wypuszczono też trzech profesorów z pochodzenia Ukraińców: Ziłyńskiego Jana (znawcę języków ruskich), Feszczenkę-Czopiwskiego Iwana (specjalistę od obróbki metali) oraz Czyżewskiego Mikołaja (metalurga). Dodatkowo zwolniono też profesorów Kostrzewskiego (specjalistę od chorób zakaźnych) i Przybyłkiewicza Zdzisława (bakteriologa), którzy jako specjaliści w swoich dziedzinach byli bardzo potrzebni Niemcom.
Po trzech tygodniach pobytu we Wrocławiu w dniu 27 listopada 1939 roku przewieziono profesorów do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. We Wrocławiu pozostali profesorowie Dąbrowski Jan (historyk) i Sarna Zygmunt (prawnik) i zostali zwolnieni w grudniu. Obóz w Sachsenhausen znajdował się 40 kilometrów od Berlina pod miejscowością Oranienburg. W obozie na przełomie 1939/1040 roku było 200 Polaków, tzw. Westfalczyków (prezesi, sekretarze, skarbnicy legalnie istniejących stowarzyszeń polskich w Westfalii). Oprócz nich byli też Polacy z Pomorza oraz Śląska oraz różnych stron Polski, a także Niemiec. Była to elita intelektualna polska. Poza nimi byli tam też Czesi oraz niemieccy przedstawiciele partii opozycyjnych. Warunki życia obozowego były przykre i trudne do zniesienia. Udręki życia obozowego mogli przetrzymać tylko ludzie silni i zdrowi. Natomiast los ludzi starszych i chorych z góry był przesądzony, a do tego odchodziły choroby. Część aresztowanych została przewieziona do Dachau.
Warunki obozowe tak przedstawia w swych wspomnieniach profesor Gwiazdomorski Jan (prawnik) z Uniwersytetu Jagiellońskiego:
"...znęcanie się SS-manów nad więźniami odbywało się najczęściej na apelach wieczornych, a wyglądało różnie. Na przykład kilku SS-ów szło poza jakimś "blokiem" stojącym piątkami. Nagle któremuś z nich coś się u jakiegoś więźnia nie spodobało. Stawał wtedy i kopał takiego biedaka ciężkim żołnierskim butem, a kiedy więzień się odwrócił, essesman bił go po twarzy, albo wymierzał cios pięścią w okolicę serca, pod brodę itp. Czasem operacja rozpoczynała się od razu od uderzenia w głowę... Torturowanie więźniów podczas mrozów wyglądało następująco: SS-owiec komenderował w krótkich odstępach czasu "Hinlegen (padnij) i "Auf"!, Marsch, Marsch!" (powstań, biegem), na co więzień musiał padać i szybko powstawszy, biegnąć, i tak kilkanaście razy. Kiedy więzień był już bardzo zmęczony, musiał na komendę znowu padać i tarzać się w śniegu, a idący obok SS-owiec kopniakami wymuszał szybkie i dokładne wykonanie rozkazu".
Akcja niemiecka w Krakowie związana z aresztowaniem profesorów wywołała międzynarodowy wydźwięk. Stąd też spora część z aresztowanych ostatecznie została uwolniona głównie w 1940 roku. W wielu wypadkach poważnie ucierpieli na zdrowiu, co zresztą powyższy cytat potwierdza biorąc pod uwagę sposoby znęcania się na więźniami. Oczywiście nie obyło się bez ofiar i było ich na początku około 20. Poniżej podajemy ich spis:
Wywiezieni do obozów koncentracyjnych w Sachsenhausen i Dachau profesorowie, docenci i asystenci UJ i AG, którzy oddali życie za Polskę
1. Antoni Meyer - zm. 24 XII 1939 r.
2. Stanisława Estreicher - zm. 28 XII 1939 r.
3. Stefan Bednarski - zm. 1 I 1940 r.
4. Jerzy Smoleński - zm. 4 I 1940 r.
5. Tadeusz Garbowski - zm. 8 I 1940 r.
6. Michał Siedlecki - zm. 9 I 1940 r.
7. Feliks Rogoziński - zm. 10 I 1940 r.
8. Kazimierz Kostanecki - zm. 11 I 1940 r.
9. Adam Różański - zm. 16 I 1940 r.
10. Ignacy Chrzanowski - zm. 19 I 1940 r.
11. Władysław Takliński - zm. 24 I 1940 r.
12. Antoni Hoborski - zm. 9 I 1940 r.
13. Jan Nowak - zm. pierwszy tydzień po powrocie z obozu
14. Stefan Kołakowski - zm. jw.
15. Antoni Wilk - zm. jw.
16. Jan Włodek - zm. jw.
17. Leon Sternbach - zatrzymany w obozie i zamordowany
18. Joachim Metallman - zatrzymany w obozie i zamordowany
19. Wiktor Ormicki - zatrzymany w obozie i zamordowany
20. Franciszek Bossowski - zmarł niedługo po powrocie z obozu
Na tym tle nieco inaczej wygląda tragedia nauczycieli i inteligencji, która została aresztowana trzy później w Krakowie i jak najbardziej zasadne jest również oddanie głosu świadkowi historii dr. Janowi Bałabuszyńskiemu, wówczas nauczycielowi z liceum krakowskiego nr IX im. J. Hoene-Wrońskiego (obecnie VII Liceum Ogólnokształcące w Krakowie), po wojnie uczącemu łaciny, historii i filozofii w V Liceum Ogólnokształcącym im. Augusta Witkowskiego. Pokazuje on w swojej krótkiej relacji spisanej na maszynie i sygnowanej dwukrotnie wydarzenia, jakie miały miejsce 9 listopada 1939 roku w odniesieniu do nauczycieli krakowskich liceów oraz podaje ich z nazwiska i imienia w kolejnej części relacji. Jest to materiał mało znany, a rzec można, w przypadku samej relacji do tej pory w całości lub części publikowany raptem dwukrotnie, stąd też jego wartość historyczna oraz znaczenie dla ukazania wydarzeń sprzed ponad są 80 lat ogromne.
Sama relacja znajduje się w Archiwum Związku Nauczycielstwa Polskiego Zarządu Głównego Okręgu Małopolskiego w Krakowie i są to dwie kartki maszynopisu, gładkie, formatu A-4, zapisane jednostronnie maszynowo i sygnowane podpisami autora. Ponadto obok nazwisk zapisy odręczne czerwonym i zielonym długopisem, określające tytuły naukowe i miejsca pracy na uczelniach oraz informacja o tym, czy dana osoba jeszcze żyje czy też nie. Relacja została spisana po wojnie, nie podany został jednak rok przez autora. Zapewne są to lata sześćdziesiąte XX wieku. Niezależnie jednak od krótkiego jej charakteru wnosi ona nowe spojrzenie na niemiecką akcję aresztowań krakowskich nauczycieli w listopadzie 1939 roku oraz podaje osoby, które ucierpiały w jej wyniku. Pojawia się tu zresztą pewna nieścisłość bowiem z ustaleń wynika, że objęła ona 32 nauczycieli, natomiast autor relacji podaje 27 osób, w ogóle ujęto wówczas 120 osób z elit krakowskich, co było poważną liczbą i łącznie z aresztowanymi profesorami dawało ponad 300 osób represjonowanych przez okupanta niemieckiego. Niniejsze nieścisłości nie wpływają jednak na wartość i wymowę poniższego świadectwa, które jest kolejnym dowodem przypominającym nam, jak niebezpieczni byli dla naszego okupanta ludzie, którzy kształcili i dbali o kulturę oraz tożsamość naszego narodu. Bo przecież to właśnie nauczyciele, wykładowcy i wychowawcy, jako jedna z głównych grup społecznych zapłacili jedną z najwyższych ofiar broniąc tradycji i państwowości polskiej w latach 1939-1945, nie tylko zbrojnie, ale na polu edukacji i walki o dusze polskiej młodzieży z czego doskonale zdawali sobie sprawę obaj okupanci Polski.
Relacja dr. Jana Bałabuszyńskiego
Zweite Sonderaktion in Krakau
9 listopada 1939 r. - w trzy dni po haniebnym uwięzieniu Profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego - przed bramy czterech Liceów Ogólnokształcących tj. im. A.[ugustyna] Witkowskiego (obecnie V LO), H.[enryka] Sienkiewicza (obecnie zlikwidowane), J.[ózefa] Hoene-Wrońskiego (obecnie VII LO) B.[artłomieja] Nowodworskiego (obecnie I LO) zajechały w przedpołudniowych godzinach ciężarówki, z których wyskoczyli SS-mani i wpadli do gabinetów Dyrektorów, dokąd kazali natychmiast zgłosić się wszystkim uczącym wtedy Profesorom. Profesorki wnet mogły odejść do domów, natomiast mężczyźni zostali zapędzeni z głośnymi okrzykami "los, los" do czekających ciężarówek i zawiezieni jako zakładnicy do więzienia przy ul.[icy] Montelupich. W ten sposób uwieziono 27 Profesorów, zgodnie z Wolą Himmlera [Heinricha, Reichsfuhrera-SS i Gestapo], który w zakrojonej na szeroka skalę tzw. nadzwyczajnej akcji pacyfikacyjnej "Ausserordentliche Befriedungsaktion" [Nadzwyczajna Akcja Pacyfikacyjna, kontynuacja akcji "Inteligencja" Inteligenzaktion] zwanej skrótowo "A-B", chcąc "unieszkodliwić" przede wszystkim inteligencję polską nakazał osadzić początkowo 20 tysięcy Polaków w obozach koncentracyjnych. Aresztowani jedni po dwóch, drudzy po trzech miesiącach zostali wywiezieni do "Arbeitslager" [obozu pracy] w Nowym Wiśniczu, gdzie w koszmarnych warunkach zamieszkania i pracy spędzili kilka miesięcy, aż wreszcie 20 czerwca 1940 r. wszystkich Profesorów powyżej 40 lat zwolniono z więzienia, a tylko trzech młodszych: dr Jana Bałabuszyńskiego, dr Jana Leśniaka, dr Jana Nyklińskiego wywieziono na dłuższy pobyt do Obozu Zagłady w Oświęcimiu, tj. Kozentrationslager in Auschwitz.
[podpis] Dr Jan Bałabuszyński
(dr Jan Bałabuszyński)
Schutzhafling Pole Nr 962
Kl Auschwitz
Zweite Sonderaktion in Krakau Wykaz profesorów czterech Liceów Ogólnokształcących (aresztowanych 9 XI.1939 r. w Krakowie)
I Liceum Ogólnokształcące im. B. Nowodworskiego
1) (doc. dr) Bielak Franciszek (docent polonistyki UJ)
2) dr Daniec Bronisław (nie żyje)
3) Droździkowski Jan (nie żyje)
4) Ks. Majgier Jan
5) Dr Nykliński Jan (nie żyje - adiunkt matematyki AGH po wojnie)
6) Policht Henryk (nie żyje)
7) Stopa Jan (nie żyje)
8) Zakrocki Stanisław (nie żyje)
IV Liceum Ogólnokształcące im. H. Sienkiewicza (obecnie zlikwidowane)
9) Fijoł Kazimierz (nie żyje)
10) Dr Leśniak Jan (profesor matematyki UJ po wojnie)
11) Niemiec Rudolf (nie żyje)
12) Ks. dr Rychliński Józef (nie żyje)
13) Wierciak Jan
VIII Liceum Ogólnokształcące im. A Witkowskiego (obecnie V LO)
14) Babulski Wacław (nie żyje)
15) Janik Wincenty (nie żyje)
16) Korpal Tadeusz
17) Dr Matuszek Adam (nie żyje)
18) Niemirski Władysław (nie żyje)
19) Dyr. Pawłowski Edward
20) Pietrzycki Jan (nie żyje)
21) Romanowski Władysław
IX Liceum Ogólnokształcące im. J. Hoene-Wrońskiego (obecnie VII LO)
22) dr Bałabuszyński Jan
23) dyr. Goettel Ryszard (nie żyje)
24) Hajdukiewicz Józef
25) dr Wierzbicki Mieczysław (prof. fizyki AGH po wojnie)
26) doc. dr Zaćwilichowski Jan (nie żyje, docent zoologii UJ)
27) Żurawski Stanisław
Tekst: Piotr Wierzbicki



