17 stycznia 1945 r. rozwiązana została konspiracyjna organizacja harcerska, która w trakcie II wojny światowej funkcjonowała pod kryptonimem "Szare Szeregi". Rozmiar niepowodzenia militarnego polskiego Państwa w trakcie wojny obronnej 1939 r. i widmo opanowania kraju przez agresorów, zmusił Polaków jeszcze przed zakończeniem walk do podjęcia kroków, zmierzających do przejścia do działań o charakterze konspiracyjnym. 27 września 1939 r. w oblężonej Warszawie powołano organizację o nazwie Służba Zwycięstwu Polski, co było wstępem do formowania się z biegiem czasu struktur Polskiego Państwa Podziemnego. Struktur zarówno o charakterze militarnym, mogących podjąć walkę o niepodległość Rzeczpospolitej, jak też ośrodków władzy cywilnej. Do walki o niezależny byt swojej Ojczyzny włączyli się również harcerze. 27 września 1939 r. rozpoczęła swoją działalność Organizacja Harcerzy ZHP, której w następnym roku nadano kryptonim "Szare Szeregi". Natomiast Organizacja Harcerek o kryptonimie "Bądź gotów" i "Związek koniczyn" działała oddzielnie, ale także w ramach ZHP. Program Organizacji składał się z trzech zasadniczych punktów, kryjących się pod oczywistymi nazwami:

"Dziś" - działalność konspiracyjna, nauka, mały sabotaż, przygotowanie do walki zasadniczej.
"Jutro" - walka zbrojna, powstanie.
"Pojutrze" - odbudowa i praca w wolnej Polsce.
Ze względu na strukturę wiekową organizacja dzieliła się na:
Zawiszaków, do których przynależała młodzież w wieku od 12 do 14 roku życia.
Stawiano na rozwój intelektualny i pozyskiwanie wiedzy (nauka szkolna, na tajnych kompletach), wychowanie fizyczne (gimnastyka, ćwiczenia sportowe, wycieczki). Ponadto dla tej grupy organizowano i przeprowadzano różnego rodzaju gry harcerskie, które "wyrabiały" umiejętności kolporterów, gońców, łączników. Z biegiem czasu najmłodsi członkowie Szarych Szeregów zostali wciągnięci w cykl szkoleń, przygotowujących do służby pomocniczej (regulacja ruchu, łączność, ratownictwo). Najbardziej rozpoznawalną akcją Zawiszaków było zorganizowanie w tracie powstania warszawskiego Harcerskiej Poczty Polowej.
Bojowe Szkoły - do tej struktury należeli harcerze liczący 15-17 lat.
W programie bieżącej działalności konspiracyjnej można wyróżnić trzy zasadnicze płaszczyzny:
- "Mały Sabotaż" (pisanie na murach haseł patriotycznych i sabotażowych, zrywanie niemieckich flag, rozdawanie ulotek, kolportaż prasy, rozlepianie afiszy, gazowanie kin, itp.)
- Akcja "N" (akcja propagandowa wymierzona w Niemców, stanowiła formułę walki psychologicznej z okupantem) - Przeszkolenie wojskowe. Grupy Szturmowe, w których służba była możliwa po ukończeniu 18 roku życia.
Aktywny udział w dywersji oraz przeszkolenie bojowe bardzo przydały się harcerzom w przyszłych działaniach. W zakresie łączności program obejmował zagadnienia: budowy linii telefonicznych, łączności, obsługi stacji rozdzielczych, obsługi radiostacji, nauki i ćwiczeń alfabetu Morse’a, jak też terenoznawstwa, posługiwanie się kompasem oraz mapą. W zakresie podstaw minerstwa program obejmował zagadnienia: budowy przeszkód - barykad, kładek przejściowych (pomostów), przygotowywania materiałów wybuchowych, instalowanie min, budowa magazynów ziemnych, budowa schronów, itp. Program szkolenia sanitarnego poświęcony był w głównej mierze zasadom udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej.
Literatura: Jerzy Jabrzemski (red.), Szare szeregi Harcerze 1939-1945, tom 1-3.