81. rocznica powstania Polskiego Państwa Podziemnego 27.09.2020 r.

81. rocznica powstania Polskiego Państwa Podziemnego 27.09.2020 r.


27 września 1939 r. powołano do życia Służbę Zwycięstwu Polski. Wydarzenie to wyznaczyło początek budowy Polskiego Państwa Podziemnego – konspiracyjnych struktur państwowych, podległych Rządowi Rzeczypospolitej na uchodźstwie.

26 września 1939 r. na pokładzie polskiego samolotu „Sum”, przyleciał do oblężonej Warszawy z misją specjalną mjr Edmund Galinat. Wysłany został przez internowanego na terenie Rumunii marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza. Po wyczerpującym locie, polscy piloci zdołali wylądować na Polu Mokotowskim, a pasażer zameldował się u głównodowodzącego obroną stolicy gen. Juliusza Rómmla. Istotą tego spotkania, było przedstawienie kawałka jedwabiu, na którym marszałek dokonał zapisu rozkazu, mówiącego o potrzebie utworzenia konspiracyjnie działającej organizacji o charakterze militarnym. Zasadniczym celem tej struktury miała być walka z Niemcami. J. Rómmel na wykonawcę tego projektu wyznaczył gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, który 27 września 1939 r. w Warszawie, powołał organizację wojskowo-polityczną pod nazwą Służba Zwycięstwu Polski (SZP) i osobiście objął nad nią dowództwo. Należy nadmienić, iż SZP powstała z inicjatywy grona wyższych oficerów, uczestniczących w obronie Warszawy. Instrukcja Naczelnego Wodza spowodowała natomiast, że ta organizacja, jako jedyna spośród działających na terenie okupowanej Polski, posiadała mandat przedstawiciela legalnej władzy II RP. Zasady jej funkcjonowania determinowało zatem obowiązujące prawodawstwo, w tym również dekret prezydenta RP z 1 września 1939 r., który w momencie zaistnienia stanu wojennego, podporządkowywał wojsku sferę administracji cywilnej.

Obowiązujące uregulowania prawne, zobligowały Karaszewicza-Tokarzewskiego do utworzenia przy Komendzie SZP stanowiska komisarza cywilnego, a funkcję tę powierzył Mieczysławowi Niedziałkowskiemu. Powstała również Rada Główna Obrony Narodowej (znana również jako Rada Główna Polityczna) – ciało doradcze przy dowództwie SZP, składające się z wybitnych polityków, będących przedstawicielami najważniejszych przedwojennych ugrupowań opozycyjnych. Na analogicznych zasadach miały działać struktury na poziomie poszczególnych województw. W tym celu Komenda Główna wysyłała swoich emisariuszy z zadaniem tworzenia struktur wojewódzkich. Do 31 grudnia 1939 r. udało się je utworzyć w Warszawie, Krakowie, Kielcach, Lublinie i Lwowie. W połowie grudnia 1939 r. w strukturach tej organizacji działało 24 tys. osób. Ponadto, autonomiczne organizacje konspiracyjne podległe SZP liczyły dalszych 40-50 tys. członków. Sukcesem na gruncie operacyjnym było utworzenie podwalin pod działalność wywiadowczą, wytyczenie szlaków kurierskich, rozpoczęcie działalności propagandowej i sabotażowej. Pomimo znaczącego dorobku, wysokich standardów organizacyjnych oraz doborowego składu personalnego dowództwa, SZP nie zyskała akceptacji nowych władz państwa polskiego utworzonych we Francji. Gen. Władysław Sikorski przekształcił Służbę Zwycięstwu Polski w Związek Walki Zbrojnej, następnie przekształcony 14 lutego 1942 r. w Armię Krajową.

W związku z 81. rocznicą powstania Polskiego Państwa Podziemnego, Muzeum Armii Krajowej od 27 września br. udostępnia dla Zwiedzających wystawę czasową pn. „Stój, bo strzelam! Polskie kompanie wartownicze w Niemczech 1945-1989”. Nowa ekspozycja będzie poświęcona działalności polskich oddziałów wartowniczych, wspomagających armię amerykańską w służbie na terenie Niemiec. Nie do przecenienia jest również ich rola w kształtowaniu ośrodka polonijnego na tym obszarze, co wystawa – poprzez szereg pamiątek, fotografii i dokumentów – będzie starała się ukazać. Zwiedzanie będzie możliwe z wykorzystaniem aplikacji Explainit, która w sposób cyfrowy poszerzy kontekst wybranych eksponatów. Co więcej, ta mobilna opcja umożliwi odsłuchanie unikatowych opowieści w języku polskim, angielskim i niemieckim, co odpowiednio dopełni prezentowane w sposób fizyczny treści i obiekty.

Otwarcie nowej wystawy czasowej oraz 81. rocznica powstania Polskiego Państwa Podziemnego zbiegają się również w czasie z obchodzonym w tym roku jubileuszem 20-lecia istnienia Muzeum AK. Dla całego Zespołu to wyjątkowa okazja na podsumowanie minionych lat oraz podjęcie kolejnych aktywności, które pozwolą w jeszcze bardziej angażujący i kreatywny sposób przekazywać Państwu – naszym Odbiorcom, Przyjaciołom i Gościom – treści związane z upamiętnieniem działalności Polskiego Państwa Podziemnego oraz jego struktury wojskowej Armii Krajowej.

Fot. Od lewej: gen. Edmund Knoll-Kownacki, gen. Tadeusz Kasprzycki, gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski, płk. Józef Kustroń w 1935 roku, źródło: NAC.